بهترين امور ميانهء آنها است ( خير الأمور أوسطها ) . و امّا قوس مسافت با همان تقسيماتى اندازه گرفته مىشود كه بنابر آنها دايرهء عظيمه در كره به سيصد و شصت قسمت تقسيم مىشود . و چون زمين در مركز فلك كلّى است ، و قوسهاى روى زمين مشابه با قوسهاى فلكى است ، بنابراين مسافتها بر روى زمين با اجزائى اندازه‌گيرى مىشود كه با آن اجزاء دايرهء عظيمه بر روى زمين به سيصد و شصت جزء تقسيم مىشود . ولى اندازهء يك جزء [ يعنى درجه ] بنابر واحدهاى اندازه‌گيرى كه زمين‌پيمايان به كار دارند ، از وجب و ذراع و بازه [ فاصلهء ميان سرانگشتان دو دست از هم به طرفين باز شده ، به عربى باع ] و ميل و فرسخ ، ناشناخته است . و اگر اندازهء يك درجه با يكى از اين واحدها دانسته باشد ، محيط زمين و ابعاد ديگر وابستهء به آن و كسرهاى درجه نيز شناخته خواهد شد . پس چون فاصلهء ميان دو نقطهء بر قوس مفروضى پيموده شود ، و نسبت آن به محيط معلوم شود ، اندازهء مسافت يك درجه و تمام محيط زمين دانسته خواهد شد . و در كتابها آمده است كه پيشينيان دو شهر تدمر و رقّه را بر نصف النّهار واحد يافتند ، و چون فاصلهء آنها نود ميل بود ، از اين‌رو دانستند كه درازاى يك درجه شصت و شش ميل و دو سوم ميل است . از اينجا لازم مىآيد كه تفاوت عرضهاى آن دو شهر ؟ 21 ؟ 1 باشد ، و ما پيشتر گفتيم كه عرض رقّه ؟ 1 ؟ 36 است ، پس عرض تدمر ؟ 22 ؟ 37 مىشود . ولى اين حكايت آشفته است ، چه آنچه در آنجا از عرض دو محل آمده با اين اندازه سازگار نيست ، و احتمال دارد كه در نسخه‌ها تباهى پيدا كرده باشد ، و به‌همين جهت چون اطمينانى به آن نبود دور [ زمين ] را از روى آن پيدا نكردم . اين حكايت را محمّد بن على مكّى در كتابش فى الحجّة على استدارة السّماء و الارض آورده و پنداشته است كه عرض تدمر چهل و سه درجه و عرض رقّه سى و پنج جزء و ثلث جزء . و امّا فزارى در زيجش نوشته است كه محيط زمين در نزد هنديان شش هزار و